İnsan üzerinde deney suçu, TCK m.90 kapsamında vücut dokunulmazlığına karşı işlenen önemli bir suç türüdür. Bu suçun temelini, kişinin rızası olmadan ya da hukuka uygun rıza alınmaksızın bilimsel deney yapılması oluşturur. Tıp biliminin gelişimi için deneyler gereklidir; ancak insan sağlığı ve onuru her zaman ön planda tutulmalıdır. Kanun, insan üzerinde yapılan deneyleri ancak çok sıkı şartlar altında hukuka uygun sayar. Aksi halde, bu tür eylemler suç olarak değerlendirilir ve ağır yaptırımlara tabi tutulur. Özellikle hasta veya çocuklar üzerinde yapılan deneylerde, ek koruma önlemleri ve özel şartlar aranır. Uygulamada ise hem bilim insanlarının hem de sağlık çalışanlarının bu kurallara titizlikle uyması gerekir. Aşağıda, insan üzerinde deney suçunun unsurları, cezası ve yargı uygulamalarına dair detaylara yer verilmiştir.

Insan Uzerinde Deney Suçunun Unsurlari

İnsan üzerinde deney suçu, mağdurun rızasına aykırı biçimde veya geçersiz rıza ile deney yapılması durumunda oluşur. TCK 90. madde, bu suçu vücut dokunulmazlığına karşı suçlar arasında düzenler. Deney kavramı, bilimsel çalışmanın ilk aşamalarını, deneme ise hastalığın tedavisine yönelik uygulamaları ifade eder. Bu iki kavram arasında temel fark, denemenin hasta üzerinde ve tedavi amacıyla yapılmasıdır. Deneyin hukuka uygun sayılması için bazı şartların eksiksiz yerine getirilmesi gerekir. Örneğin, deneyin insan dışı ortamlarda veya hayvanlar üzerinde başarıyla denenmiş olması ve yetkili kurullardan izin alınması zorunludur. Ayrıca, deneye katılan kişinin açıkça ve yazılı olarak bilgilendirilmiş rızasının bulunması gerekir. Pratikte, bir tıp merkezi yeni bir ilaç geliştirdiğinde, önce laboratuvar ve hayvan deneyleri yapılır. Ardından, etik kurul onayı ve katılımcıların yazılı rızası ile insan üzerinde deney aşamasına geçilir. Eğer bu süreçlerden biri atlanırsa, yapılan işlem insan üzerinde deney suçu kapsamına girer.

Tedavi Amaçlı Deneme ve Ceza Sorumlulugu

Tedavi amaçlı denemeler, yalnızca hasta insanlar üzerinde ve çok özel koşullarla yapılabilir. Kanuna göre, bilinen tıbbi müdahalelerin sonuç vermeyeceği anlaşıldığında, hastanın yazılı rızası ve uzman hekim gözetiminde hastane ortamında deneme yapılabilir. Bu şartlar yerine getirilmeden yapılan her türlü tedavi amaçlı deneme, suç teşkil eder. Ayrıca, çocuklar üzerinde deney yapılacaksa, hem çocuğun hem de ebeveynlerinin yazılı onayı alınmalıdır. Günlük hayattan bir örnek vermek gerekirse, kronik bir hastalığı olan bir kişinin, tüm standart tedavilere yanıt vermemesi durumunda, yeni bir ilaç denenebilir. Ancak bu süreçte, hastaya ilaçla ilgili tüm bilgiler verilmeli ve onay alınmalıdır. Aksi halde, hekim veya araştırmacı cezai sorumlulukla karşı karşıya kalır. Yargıtay 12. Ceza Dairesi’nin 2015/19014 sayılı kararında, uzman olmayan bir kişinin, gerekli izinleri almadan ve koşulları sağlamadan ilaç denemesi yapmasının suç olduğu vurgulanmıştır.

Cezalar, Yargılama ve Uygulamadaki Örnekler

İnsan üzerinde deney suçu işleyen kişi, bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Rızaya dayalı deneylerde ise, kanunda belirtilen tüm şartların sağlanması gerekir. Şartlardan biri eksikse, ceza sorumluluğu doğar. Çocuklar üzerinde deneyde ise, hem çocuğun hem de ebeveynin yazılı rızası ve kurulda çocuk sağlığı uzmanı bulunması şarttır. Tedavi amaçlı denemelerde, bilinen tedavi yöntemlerinin sonuçsuz kaldığının tespiti, uzman hekim gözetimi ve yazılı rıza aranır. Ceza erteleme, adli para cezasına çevirme ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması mümkündür. Suç uzlaşmaya tabi değildir ve şikayete bağlı değildir. Savcılık resen soruşturma yapar. Dava zamanaşımı süresi 8 yıldır ve görevli mahkeme asliye ceza mahkemesidir. Yargıtay 12. Ceza Dairesi 2012/16578 sayılı kararında, psikolog olan sanığın ilaç yazma yetkisi olmadan ilaç vermesi ve mağdurun zarar görmesi halinde, öncelikle mağdurun yaralanıp yaralanmadığının tespiti gerektiğini belirtmiştir. Bu tür olaylarda, yargı süreci titizlikle yürütülür ve her bir şartın gerçekleşip gerçekleşmediği ayrıntılı şekilde incelenir.

Sonuç: İnsan üzerinde deney suçu, hem etik hem de hukuki açıdan ciddi yaptırımlar doğuran bir suçtur. TCK 90. madde, insan sağlığı ve onurunu korumak için sıkı şartlar öngörmüştür. Uygulamada, deney veya deneme yapmak isteyenler, tüm yasal yükümlülükleri yerine getirmek zorundadır. Aksi halde, ağır cezai sonuçlarla karşılaşabilirler. Bu nedenle, hem sağlık çalışanları hem de araştırmacılar için mevzuata uygun hareket etmek büyük önem taşır.