Kişilerin malları üzerinde usulsüz tasarruf suçu, Türk Ceza Kanunu’nun 261. maddesinde düzenlenmiştir. Bu suç, kamu görevlisinin kanunda belirtilen şartlara aykırı olarak kişilere ait taşınır veya taşınmazlar üzerinde zorla tasarrufta bulunmasını kapsar. Kanuna aykırı tasarrufun karşılık ödenerek yapılması da suçu ortadan kaldırmaz. Özellikle kamulaştırma kurallarına uyulmadan yapılan müdahaleler bu kapsamda değerlendirilir. Suçun faili yalnızca kamu görevlisi olabilir. Belediyede çalışan bir memur, bir muhtar veya bir kaymakam bu suçun faili olabilir. Bu suçun yargılamasında görevli mahkeme asliye ceza mahkemesidir ve suç, şikayete tabi değildir. Yani mağdurun şikayeti olmasa dahi savcılık kendiliğinden soruşturma başlatabilir. Dava zamanaşımı süresi ise 8 yıldır. Bu yazıda, kişilerin malları üzerinde usulsüz tasarruf suçunun unsurlarını, uygulanabilecek yaptırımları ve Yargıtay kararlarının ışığında pratik örnekleri bulabilirsiniz.

Usulsüz Tasarruf Suçunun Temel Unsurları

Kişilerin malları üzerinde usulsüz tasarruf suçu yalnızca kamu görevlileri tarafından işlenebilir. Kamu görevlisi, kamu hizmetinin yürütülmesine sürekli, süreli veya geçici olarak katılan kişidir. Örneğin, belediye başkanı, muhtar veya polis bu kapsamda değerlendirilebilir. Suçun oluşabilmesi için, ilgili kanunlarda belirlenen koşullara aykırı şekilde bir taşınır veya taşınmaz üzerinde zorla tasarrufta bulunulması gerekir. Bu tasarruf, mülkiyet hakkını ortadan kaldırıcı veya sınırlandırıcı nitelikte olmalıdır. Kamulaştırma kurallarına uymadan yapılan el koymalar da bu suça dahildir. Eğer failin eylemi daha ağır bir suçu oluşturuyorsa, örneğin mala zarar verme veya görevi kötüye kullanma gibi, daha ağır cezayı gerektiren suçun hükümleri uygulanır. TCK 261 tali bir normdur; yani başka bir suçun oluşmaması halinde uygulanır. Günlük hayattan örnek vermek gerekirse, bir belediye başkanının, kamulaştırma yapmadan bir vatandaşın bahçesinden yol geçirmek için ağaçlarını söktürmesi bu suça örnektir. Bu durumda vatandaşın rızası alınmamış ve yasal prosedürler izlenmemiştir. Yargıtay 5. Ceza Dairesi 2018/1970 sayılı kararında da, imar planı uygulaması adı altında taşınmaza zarar verilmesi halinde usulsüz tasarruf suçunun oluşabileceği belirtilmiştir.

Yaptırımlar ve Ceza Muhakemesi Kurumları

Kişilerin malları üzerinde usulsüz tasarruf suçu için öngörülen hapis cezası altı aydan iki yıla kadardır. Bu ceza 1 yıl veya altında ise adli para cezasına çevrilebilir. Ayrıca, hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) ve cezanın ertelenmesi de mümkündür. HAGB, sanığın belirli bir denetim süresi boyunca suç işlememesi halinde cezanın sonuç doğurmamasını sağlar. Cezanın ertelenmesi ise, cezanın infaz edilmemesi ve sanığın şartlı olarak serbest bırakılması anlamına gelir. Suçun şikayete tabi olmaması nedeniyle, savcılık tarafından resen soruşturulur ve şikayet süresi aranmaz. Dava zamanaşımı süresi ise sekiz yıldır. Uzlaşma kurumu bu suçta uygulanmaz. Yani mağdur ile fail arasında uzlaşma sağlanarak dava düşürülemez. Pratik bir örnek olarak, köy muhtarının kamulaştırma yapmadan bir vatandaşın tarlasından içme suyu borusu geçirmesi ve bu sırada fidanlara zarar vermesi halinde, eğer zor kullanılmamışsa suçun unsurları oluşmayabilir. Yargıtay 15. Ceza Dairesi’nin 2014/8018 sayılı kararında da, zor kullanılmayan durumlarda beraat kararı verilmesi gerektiği vurgulanmıştır.

Yargıtay Kararları ve Uygulamadaki Örnekler

Yargıtay kararları, usulsüz tasarruf suçunun uygulamada nasıl değerlendirildiğine ışık tutar. Özellikle, kamulaştırma yapılmadan veya maliklerin rızası alınmadan taşınmazlar üzerinde yapılan müdahaleler bu suç kapsamında değerlendirilir. Örneğin, bir il özel idaresi müdürünün malik rızası olmadan araziden yol geçirmesi, TCK 261 kapsamında suç oluşturabilir. Yargıtay 5. Ceza Dairesi’nin 2017/4591 sayılı kararında, yol geçirilmesi olayında asliye ceza mahkemesinin görevli olduğu ve eylemin usulsüz tasarruf suçu oluşturabileceği belirtilmiştir. Bir başka kararda, yol geçirilerek usulsüz tasarrufta bulunulması halinde, taşınmazın doğru tespit edilmesi ve keşif yapılması gerektiği vurgulanmıştır (Yargıtay 5. Ceza Dairesi 2017/4323). Pratikte, köy ihtiyar heyeti üyelerinin yazılı muvafakat olmadan yol açması ve kamulaştırma yapılmaması, mağdurun mülkiyet hakkını ihlal edebilir. Bu gibi durumlarda, mağdurun şikayetçi olması aranmaz, savcılık resen harekete geçer. Mahkemeler, delilleri titizlikle inceleyerek karar verir ve yanlış değerlendirme durumunda Yargıtay bozma kararı verebilir.

Sonuç: Kişilerin malları üzerinde usulsüz tasarruf suçu, kamu görevlilerinin görevlerini kötüye kullanmalarını önlemeye yöneliktir. Kanuna aykırı olarak yapılan her türlü taşınmaz veya taşınır müdahalesi, mağdurun rızası olmadan ve gerekli prosedürler izlenmeden yapılırsa suç oluşur. Yargıtay kararları, uygulamada bu suçun sınırlarını ve unsurlarını netleştirmektedir. Eğer mağduriyet yaşanmışsa, mağdurun şikayetine gerek olmadan savcılık tarafından soruşturma başlatılır. Suçun işlendiği durumlarda, ceza yargılaması asliye ceza mahkemesinde yürütülür ve çeşitli ceza muhakemesi kurumları uygulanabilir. Hak kaybı yaşamamak için, bu tür durumlarda bir hukukçudan destek almak önemlidir.