Adli yardım, mahkemelerde hak arama özgürlüğünün en önemli güvencelerinden biridir. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun (HMK) 336. maddesi, adli yardım talebinin nasıl ve hangi mercilere yapılacağını açıkça düzenler. Bu düzenleme sayesinde ekonomik durumu yetersiz olan bireyler, hak kaybına uğramadan adil yargılanma hakkını kullanabilir. Adli yardım talebinin usulüne uygun yapılması, hem mahkemelerin hem de kanun yollarının etkin işleyişi için önem taşır. Uygulamada, adli yardım başvurularında sunulması gereken belgeler, başvurunun hangi aşamada ve hangi mahkemeye yapılacağı gibi hususlar sıkça gündeme gelir. Yargıtay kararları ise, adli yardım talebinin kabul veya reddi konusunda yol gösterici niteliktedir. Bu yazıda, HMK 336 kapsamında adli yardım talebinin şartları, başvuru usulü ve güncel Yargıtay içtihatları ışığında pratik örneklerle ele alınacaktır.

Adli yardım başvurusu ve şartları

HMK 336. maddeye göre adli yardım, asıl talebin karara bağlanacağı mahkemeden istenir. İcra ve iflas takiplerinde ise başvuru, takibin yapılacağı yerdeki icra mahkemesine yapılır. Adli yardım talebinde bulunan kişi, iddiasının özetini, dayandığı delilleri ve yargılama giderlerini karşılayamayacak durumda olduğunu gösteren mali belgeleri mahkemeye sunmalıdır. Mali durumun ispatı için eskiden zorunlu olan fakirlik şahadetnamesi kaldırılmıştır. Hakim, kanaat oluşturacak her türlü belgeyi dikkate alabilir. Örneğin, işsiz bir kişi boşanma davası açmak isterse, gelir belgesi, işsizlik kaydı ve banka hesap dökümüyle başvuru yapabilir. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi 2023/1844 E., 2024/47 K. sayılı kararında, adli yardım talebine hiçbir belge eklenmemesi halinde talebin reddedilmesi gerektiği vurgulanmıştır. Bu nedenle, başvuru sırasında mutlaka yoksulluk ve haklılık şartının belgelerle desteklenmesi gerekir. Kamuya yararlı dernek ve vakıflar da mali açıdan zor durumda olduklarını ispatlamak kaydıyla adli yardımdan yararlanabilir. Tüzel kişilerde ise bu hak, sadece kamuya yararlı dernek ve vakıflarla sınırlıdır; ticari şirketler adli yardım talebinde bulunamaz.

Kanun yollarında adli yardım ve başvuru usulü

Adli yardım talebi, kanun yollarına başvuru sırasında da yapılabilir. HMK 336/3’e göre, istinaf veya temyiz aşamasında adli yardım talebi, bölge adliye mahkemesine veya Yargıtay’a sunulur. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi 2018/4625 E., 2018/9953 K. ve 2016/19400 E., 2018/6958 K. kararlarında, temyiz aşamasında adli yardım talebinin doğrudan Yargıtay’a yapılabileceği ve bu talebin duruşma yapılmaksızın evrak üzerinden inceleneceği belirtilmiştir. Pratikte, örneğin bir kişi ilk derece mahkemesinde kaybettiği davasını temyiz etmek isterse ve harçları ödeyemeyecek durumdaysa, temyiz dilekçesine mali durumunu gösterir belgeleri ekleyerek Yargıtay’a başvurabilir. Eğer başvuru sırasında gerekli belgeler sunulmazsa, Yargıtay 4. Hukuk Dairesi 2017/4691 E., 2017/8487 K. kararında olduğu gibi adli yardım talebi reddedilir. Reddedilen taraf, karara itiraz edebilir; itiraz üzerine dosya, Yargıtay’ın ilgili dairesine gönderilir. Adli yardım talebinin reddi kesinleşirse, temyiz harçlarının bir hafta içinde tamamlanması zorunludur. Aksi halde, temyiz başvurusu yapılmamış sayılır.

Yargıtay kararları ve uygulamadaki örnekler

Yargıtay’ın birçok kararı, adli yardım talebinin kabul veya reddinde hangi hususların dikkate alınacağını netleştirir. Yargıtay 1. Hukuk Dairesi 2015/8156 E., 2018/1289 K. sayılı kararında, adli yardımın sosyal hukuk devleti ilkesinin bir gereği olduğu ve hak arama özgürlüğünü güçlendirdiği vurgulanmıştır. Gerçek kişiler, yargılama giderlerini ödeyemeyecek durumdaysa ve davalarında haklı olduklarına dair kanaat uyandırabiliyorlarsa, adli yardımdan yararlanabilirler. Bir işçi, haksız feshe uğradığı iddiasıyla işe iade davası açmak isterse, işsiz olduğunu ve başka geliri olmadığını gösteren belgelerle adli yardım başvurusunda bulunabilir. Ancak Yargıtay 20. Hukuk Dairesi 2017/7908 E., 2017/6350 K. kararında, ticari şirketlerin adli yardımdan yararlanamayacağı, kamuya yararlı dernek ve vakıfların ise mali durumlarını ispatlamak zorunda olduğu belirtilmiştir. Yargıtay 10. Hukuk Dairesi 2015/16925 E., 2017/5495 K. kararında ise, temyiz aşamasında yapılan adli yardım başvurularında gerekli belgeler eksikse dosyanın geri çevrileceği ifade edilmiştir. Tüm bu kararlar, adli yardım başvurularında dikkat edilmesi gereken usul ve esasları somutlaştırarak uygulamaya yön verir.

Sonuç: HMK 336 kapsamında adli yardım, adil yargılanma ve hak arama özgürlüğünün temel bir unsurudur. Başvuru sırasında sunulacak belgeler ve başvurunun doğru makama yapılması, talebin kabulü açısından belirleyicidir. Yargıtay kararları, adli yardım taleplerinde usul ve şartlara sıkı şekilde uyulmasını zorunlu kılar. Ekonomik yetersizlik halinde, doğru başvuru ve belge sunumu ile adli yardımdan yararlanmak mümkündür. Böylece, yargılamanın her aşamasında tarafların eşit haklara sahip olması sağlanır.