Ceza infaz kurumlarında tutuklu veya hükümlülerin haklarının korunması, cezaevi idaresinin işlemlerinin hukuka uygunluğunun denetlenmesiyle mümkündür. Bu noktada infaz hakimliği, ceza infaz kurumlarında gerçekleşen idari ve adli işlemlerin denetimini sağlayan önemli bir yargı mercidir. İnfaz hakimliği, cezaevi idaresi veya savcılık gibi kurumların kararlarına karşı yapılan şikayet ve itirazları değerlendirir. Ancak, infaz hakimliğine başvuruda bulunmadan önce bazı işlemler için ilgili kurumlara başvuru zorunluluğu bulunmaktadır. Bu süreçte infaz hakimliği, doğrudan idarenin yerine geçerek karar veremez; sadece işlemin hukuka uygunluğunu inceler. Ayrıca, infaz hakimliğinin görev ve yetkileri kanunlarla detaylı şekilde belirlenmiştir. Yazımızda, infaz hakimliğinin görev alanı, yetki sınırları, başvuru usulleri ve bu konulardaki Yargıtay kararları ışığında uygulamadaki önemli ayrıntıları ele alacağız.

İnfaz Hakimliğinin Görevleri ve Sınırları

İnfaz hakimliği, ceza infaz kurumlarında tutuklu ve hükümlülere ilişkin işlemlerin kanun, tüzük, yönetmelik ve genelgeler ile hukukun genel ilkelerine uygunluğunu denetler. Bu kapsamda; cezaevi idaresinin barındırma, yerleştirme, sağlık, beslenme ve temizlik gibi işlemleriyle ilgili şikayetleri inceler. Ayrıca, disiplin cezaları, sevk, nakil, tahliye ve dışarıyla ilişkiler gibi işlemler de infaz hakimliğinin görev alanındadır. Ancak, infaz hakimliği idarenin yerine geçip doğrudan işlem tesis edemez. Örneğin, cezaevinde verilen bir disiplin cezasının hukuka aykırı olduğu tespit edilirse ceza tamamen kaldırılabilir, ancak cezanın süresi değiştirilemez. Yargıtay 1. Ceza Dairesi 2018/4506 E., 2020/841 K. sayılı kararında da infaz hakimliğinin idarenin yerine geçerek karar vermesinin mümkün olmadığı açıkça belirtilmiştir. Günlük hayatta, cezaevinde yemeğin kalitesinden şikayet eden bir hükümlü, önce cezaevi idaresine başvurmalı; idare bir işlem yaptıktan sonra, bu işleme karşı infaz hakimliğine şikayet yoluna gidebilir. Böylece, infaz hakimliği yalnızca mevcut işlemin hukuka uygunluğunu denetler.

Yetkili İnfaz Hakimliğinin Belirlenmesi

İnfaz hakimliğinin yetkisi, infaz işleminin yapıldığı yer esas alınarak belirlenir. Yani, ceza infaz kurumunun bulunduğu yer infaz hakimliği yetkilidir. 4675 sayılı İnfaz Hakimliği Kanunu’nun 2/7. maddesine göre, işlemin gerçekleştiği kurumun bulunduğu yerdeki infaz hakimliği görevli ve yetkilidir. Yargıtay 5. Ceza Dairesi 2022/3419 K. sayılı kararı, cezaevinin bulunduğu yerdeki infaz hakimliğinin yetkili olduğunu açıkça ortaya koyar. Bazı özel durumlarda ise kanun, özel yetki kuralları getirmiştir. Örneğin, cezaların toplanmasında en fazla cezaya hükmetmiş mahkemenin bulunduğu yer infaz hakimliği yetkilidir. Günlük hayatta, bir hükümlü Ümraniye T Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumu’nda bulunuyorsa, ilgili şikayetler İstanbul Anadolu İnfaz Hakimliğine yapılmalıdır. Farklı bir ildeki infaz hakimliğine başvurulması halinde, başvuru yetkisizlik nedeniyle reddedilir.

Şikayet ve İtiraz Başvurularında Usul

İnfaz hakimliğine şikayet başvurusu, ilgili işlemin öğrenilmesinden itibaren 15 gün, her halükarda işlem tarihinden itibaren 30 gün içinde yapılmalıdır. Başvuru doğrudan infaz hakimliğine, savcılığa veya cezaevi idaresine dilekçe ile yapılabilir. Sözlü başvurular ise tutanağa bağlanır. Şikayet hakkı; hükümlü, tutuklu, yakınları veya avukatları tarafından kullanılabilir. Başvuru yapılmadan önce, şikayete konu işlem veya faaliyetin cezaevi idaresi tarafından gerçekleştirilmiş olması gerekir. Yargıtay 1. Ceza Dairesi 2021/6833 E., 2021/10362 K. sayılı kararı, bilgisayar kullanım talebinin önce cezaevi idaresine iletilmesi gerektiğini vurgular. Disiplin cezası gibi işlemlerde ise infaz hakimliği, başvuru üzerine dosya üzerinden inceleme yapar ve gerekirse ilgili tarafların savunmasını alır. İnfaz hakimliğinin kararına karşı, tebliğden itibaren iki hafta içinde ağır ceza mahkemesine itiraz edilebilir. Pratikte, bir hükümlü disiplin cezasına itiraz etmek istediğinde, önce cezaevi disiplin kuruluna başvurur; kurulun kararına karşı ise infaz hakimliğine başvurabilir. Bu süreçte, infaz hakimliği kararının ardından da itiraz hakkı bulunmaktadır.

Sonuç: İnfaz hakimliği, ceza infaz kurumlarında hükümlü ve tutukluların haklarının korunmasında önemli bir denetim mekanizmasıdır. Kanunlarla çizilmiş görev ve yetki sınırları sayesinde infaz hakimliği, hem idari hem de adli işlemlerin hukuka uygunluğunu sağlar. Başvurularda izlenmesi gereken usul ve yetki kuralları, Yargıtay kararları ile de netleşmiştir. Bu sayede, hem hükümlüler hem de cezaevi idaresi için hak arama yolları açık ve şeffaf bir şekilde işlemektedir.