Günümüzde birçok sözleşme, taraflardan birinin önceden hazırladığı ve karşı tarafa müzakere imkanı tanımadan sunduğu genel işlem koşullarını içerir. Özellikle bankacılık, sigorta, ticaret ve tüketici işlemlerinde, matbu sözleşme metinleriyle sıkça karşılaşılır. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK) ile birlikte genel işlem koşulları ilk defa açıkça tanımlanmış ve bu koşulların sözleşmelerdeki etkisi ayrıntılı şekilde düzenlenmiştir. Genel işlem koşulları, sözleşme özgürlüğünü sınırlandıran ve taraflardan zayıf olanı koruyan önemli kurallar getirir. Bu nedenle, bir sözleşmenin geçerli olup olmadığını belirlerken, içeriğinde yer alan genel işlem koşullarının niteliği, hazırlanma şekli ve uygulanma amacı dikkatle incelenir. Bu yazıda, genel işlem koşullarının tanımı, unsurları, denetim türleri ve uygulamadaki önemi üzerinde durulacak; her bir başlık altında günlük yaşamdan örneklerle açıklamalar yapılacaktır.

Genel işlem koşullarının tanımı ve unsurları

Genel işlem koşulları, bir sözleşme tarafının ileride yapacağı benzer sözleşmelerde kullanmak amacıyla, önceden ve tek taraflı olarak hazırladığı hükümlerden oluşur. Türk Borçlar Kanunu’nun 20. maddesinde, bu koşulların kapsamı, şekli ya da yazı türü ne olursa olsun, esas olanın karşı tarafa müzakere imkanı tanınmadan sunulması olduğu belirtilir. Unsurları ise şöyledir:
1. Sözleşme koşullarının önceden ve tek taraflı hazırlanması,
2. Birden fazla sözleşmede kullanılmak üzere oluşturulması,
3. Karşı tarafa değiştirme imkanı verilmeden sunulması.
Örneğin, bir banka ile kredi sözleşmesi imzalayan müşteri, önüne konan matbu sözleşme metnini değiştiremiyorsa, burada banka tarafından hazırlanan maddeler genel işlem koşulu sayılır. Sözleşmenin niteliği veya tarafların sıfatı önemli değildir; önemli olan karşı tarafın bu maddeleri müzakere edememesidir. TBK’ya göre, genel işlem koşullarının varlığı için sözleşmenin kurulmasından önce bu maddelerin hazırlanmış olması ve benzer sözleşmelerde kullanılacak nitelikte olması gerekir. Dolayısıyla, tek seferlik ve özgün olarak hazırlanan sözleşmelerde genel işlem koşulundan söz etmek mümkün değildir. Uygulamada, hazır şablon sözleşmelerdeki genel ve soyut ifadeler de bu kapsamda değerlendirilir.

Genel işlem koşullarının denetim aşamaları

Bir sözleşmede genel işlem koşulu bulunduğunun tespit edilmesi halinde, bu koşullar üç aşamalı bir denetime tabi tutulur: yürürlük (kapsam) denetimi, yorum denetimi ve içerik denetimi.
1. Yürürlük denetimi, genel işlem koşulunun karşı tarafa açıkça bildirilip bildirilmediğine bakar. Karşı taraf bu hükmü bilmeden sözleşmeyi imzalamışsa, ilgili madde yazılmamış sayılır. Örneğin, bir internet servis sağlayıcısı abonelik sözleşmesinde küçük puntolarla yazılmış ve müşteriye bildirilmeyen bir ceza maddesi, yürürlük denetimini geçemez.
2. Yorum denetimi, sözleşmedeki genel işlem koşulunun içeriği konusunda bir belirsizlik varsa, bu belirsizliğin düzenleyen aleyhine yorumlanmasını gerektirir. Yani, şüpheli veya açık olmayan bir hüküm varsa, bu maddeyi hazırlayanın aleyhine değerlendirilir. Mesela, bir otomobil kiralama sözleşmesinde hasar sorumluluğu konusunda belirsiz bir ifade varsa, bu kiralama şirketi aleyhine yorumlanır.
3. İçerik denetiminde ise, genel işlem koşulunun dürüstlük kuralına aykırı olup olmadığı ve karşı tarafın şartlarını ağırlaştırıp ağırlaştırmadığı incelenir. Eğer hüküm, karşı tarafı haksız şekilde zor durumda bırakıyorsa, bu madde kesin hükümsüz sayılır. Pratikte, bir GSM operatörünün müşteriye tek taraflı olarak sözleşmeyi feshetme hakkı tanıyan hükmü, dürüstlük kuralına aykırı bulunabilir ve geçersiz sayılabilir.

Genel işlem koşullarının sözleşmeye etkisi ve boşlukların doldurulması

Genel işlem koşulu olarak kabul edilen bir hüküm, denetim aşamalarından birinde elenirse, yani yazılmamış veya kesin hükümsüz sayılırsa, bu durum sözleşmede boşluk oluşturabilir. Böyle bir boşluk doğduğunda, öncelikle yedek hukuk kuralları devreye girer. Eğer ilgili konuda yedek bir düzenleme yoksa, Türk Medeni Kanunu’nun 1. maddesine göre örf ve adet hukukuna başvurulur. Yine de çözüm bulunamazsa, hakim hukuk yaratma yoluna gider. Günlük hayatta, bir alışveriş sitesiyle yapılan satış sözleşmesinde, iade hakkını tamamen ortadan kaldıran bir genel işlem koşulu varsa ve bu hüküm geçersiz sayılırsa, tüketicinin iade hakkı için önce yedek kurallar uygulanır. Eğer özel bir düzenleme yoksa, genel hukuk ilkelerine göre çözüm bulunur. Sözleşmede genel işlem koşulu nedeniyle oluşan boşluklar, tarafların hak ve menfaatlerini koruyacak şekilde doldurulur. Böylece sözleşme güvenliği ve adalet dengesi sağlanmış olur.

Sonuç: Genel işlem koşulları, sözleşme hukukunda hem taraflar arasındaki dengeyi korumak hem de zayıf tarafı koruyucu bir işlev üstlenir. TBK’nın getirdiği üç aşamalı denetim modeliyle, genel işlem koşullarının hukuka uygunluğu titizlikle incelenir. Yürürlük, yorum ve içerik denetimi sayesinde, sözleşmelerde yer alan haksız ve ağırlaştırıcı hükümlerin taraflar aleyhine uygulanması engellenir. Uygulamada, sözleşme güvenliği ve adaletin sağlanması için genel işlem koşullarına ilişkin bu yasal düzenlemeler büyük önem taşır.