Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun (HMK) 117. maddesi, ilk itirazların mahkemeye nasıl sunulacağı ve inceleneceği konusunda temel kuralları belirler. Davada tarafların usul haklarını koruyabilmesi için bu kurallara uyması zorunludur. Özellikle yetki itirazı gibi ilk itirazların, cevap dilekçesiyle birlikte sunulması gerekliliği önem taşır. Yargıtay kararları, bu süreçte yapılan usul hatalarının davanın seyrini doğrudan etkilediğini göstermektedir. Dilekçelerin zamanında ve doğru şekilde sunulmaması, mahkemelerin yetkisiz olduğu iddiasının dikkate alınmamasına yol açabilir. Bu yazıda, HMK 117. madde kapsamında ilk itirazların ileri sürülmesi ve incelenmesi sürecini, ilgili Yargıtay kararları ışığında ele alacağız. Ayrıca, günlük hayatta sıkça karşılaşılan örneklerle konuyu anlaşılır hale getireceğiz.

İlk itirazların sunulma zamanı ve şekli

HMK 117. maddeye göre ilk itirazlar, mutlaka cevap dilekçesiyle birlikte sunulmalıdır. Kanuna aykırı olarak daha sonra yapılan ilk itirazlar mahkeme tarafından dikkate alınmaz. Bu kuralın amacı, davanın gereksiz yere uzamasını önlemek ve usul ekonomisini sağlamaktır. Yargıtay 4. Hukuk Dairesi 2015/10027 E., 2015/12510 K. kararında, davalının yetki itirazını cevap dilekçesiyle değil de daha sonra ayrı bir dilekçeyle ileri sürmesi nedeniyle itirazın dikkate alınmadığı görülmektedir. Cevap dilekçesi verme süresi, davalıya dava dilekçesinin tebliğinden itibaren iki haftadır (HMK m.127/1). Pratik bir örnek vermek gerekirse; bir kişi aleyhine açılan tazminat davasında, davalı, yetki itirazını zamanında ve cevap dilekçesiyle ileri sürmezse, dava yanlış mahkemede açılmış olsa dahi, o mahkeme yetkili hale gelir. Bu nedenle, davalıların hak kaybı yaşamaması için itirazlarını ilk anda ve eksiksiz şekilde sunmaları gereklidir. Ayrıca, Yargıtay 19. Hukuk Dairesi 2013/18660 E., 2014/2755 K. kararında, karşılıklı dilekçeler tamamlanmadan yetki itirazı kabul edilip karar verilmesinin usule aykırı olduğu belirtilmiştir. Bu örnekler, ilk itirazların zamanında ve doğru şekilde sunulmasının önemini göstermektedir.

İlk itirazların incelenme usulü ve ön sorun niteliği

İlk itirazlar, dava şartlarından sonra ve ön sorunlar gibi incelenir. HMK 117/2 ve 117/3 hükümlerine göre mahkeme, önce dava şartlarını değerlendirir, ardından ilk itirazları ele alır. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi 2016/19568 E., 2016/16176 K. kararında, yetki itirazının ön sorun olarak hadise şeklinde incelenmeden karara bağlanmasının bozma nedeni olduğu belirtilmiştir. Bu süreçte, mahkeme taraflara delil sunma ve görüş bildirme imkânı tanımalıdır. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi 2016/18996 E., 2018/7978 K. kararında, ön inceleme tamamlanmadan tahkikat aşamasına geçilmesi ve yetki itirazı hakkında karar verilmemesinin usule aykırı olduğu vurgulanmıştır. Günlük hayattan bir örnek vermek gerekirse; bir işçi, işverenine karşı iş mahkemesinde dava açtığında, işverenin yetki itirazı varsa, bu itiraz öncelikle incelenir. Eğer işveren, itirazını zamanında sunar ve mahkeme de tarafların delillerini toplar, ardından yetki konusunda karar verir. Böylece, hem tarafların hakları korunur hem de yargılamada gereksiz zaman kaybı önlenir. Sonuç olarak, ilk itirazların ön sorun gibi ele alınması, adil yargılanma hakkının bir gereğidir.

Yetki itirazı ve mahkemelerin yetkili hale gelmesi

Yetki itirazı, HMK’ya göre ilk itirazlar arasında yer alır ve kesin yetki kuralı olmayan davalarda davalı tarafından cevap dilekçesinde ileri sürülmelidir. Yargıtay 10. Hukuk Dairesi 2015/23512 E., 2017/2867 K. kararında, davalı tarafından süresinde yetki itirazı yapılmazsa, davanın açıldığı mahkemenin yetkili hale geleceği açıkça belirtilmiştir. Aynı şekilde, Yargıtay 20. Hukuk Dairesi 2017/7024 E., 2017/6228 K. kararında, tacirler arasında yapılan yetki sözleşmelerinin geçerliliği ve süresinde yapılan yetki itirazının nasıl inceleneceği detaylı olarak açıklanmıştır. Pratikte, bir şirket aleyhine açılan alacak davasında, davalı şirket cevap dilekçesinde yetki itirazı yapmazsa, dava yanlış yerde açılmış olsa dahi, artık mahkeme kendiliğinden yetkisizlik kararı veremez. Bu da davanın hızlı ve etkin şekilde sonuçlanmasını sağlar. Ayrıca, Yargıtay 10. Hukuk Dairesi 2016/6972 E., 2016/9687 K. kararında, iş mahkemelerinde işçinin işyerinin bulunduğu yer mahkemesinin yetkili olduğu, yetki itirazının süresinde ve usulüne uygun yapılması gerektiği ifade edilmiştir. Bu kararlar, yetki itirazının davada ne kadar kritik bir unsur olduğunu ortaya koymaktadır.

Sonuç: HMK 117. madde, ilk itirazların davanın başında ve usulüne uygun şekilde ileri sürülmesini zorunlu kılar. Yargıtay kararları, bu kurala uyulmadığında davada ciddi usul hataları yaşanabileceğini göstermektedir. Özellikle yetki itirazı gibi temel konularda, cevap dilekçesi süresi içinde ve açıkça itirazda bulunulması gerekir. Mahkemeler ise bu itirazları ön sorun gibi inceleyerek adil bir karar vermelidir. Sonuç olarak, ilk itirazların doğru zamanda ve yöntemle sunulması, hem tarafların haklarını hem de yargılamanın etkinliğini koruyan temel bir usul kuralıdır.