Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 390. maddesi, ihtiyati tedbir taleplerinin usulünü ve şartlarını ayrıntılı biçimde düzenler. İhtiyati tedbir, tarafların haklarını korumak için mahkemeden talep edilen geçici bir hukuki korumadır. Bu koruma, hak kaybı yaşanmaması için dava açılmadan önce veya dava sırasında talep edilebilir. Hangi mahkemenin yetkili ve görevli olduğu, tedbir talebinin hangi şartlarda karşı taraf dinlenmeden karara bağlanabileceği ve yaklaşık ispat kavramı, maddenin ana unsurlarını oluşturur. Ayrıca, Yargıtay kararlarıyla da uygulamanın sınırları netleştirilmiştir. Günlük hayatta sıkça karşılaşılan ihtiyati tedbir talepleri, ticari ilişkilerden sosyal güvenlik uyuşmazlıklarına kadar geniş bir alanda gündeme gelir. Bu yazıda, HMK 390 kapsamında ihtiyati tedbir talebinin usulü, görevli mahkeme ve uygulamadaki örneklerle birlikte ele alınacaktır.

İhtiyati tedbirde görevli ve yetkili mahkeme

HMK 390. maddeye göre, ihtiyati tedbir talebi dava açılmadan önce, esas hakkında görevli ve yetkili olan mahkemeden istenir. Dava açıldıktan sonra ise talep, asıl davanın görüldüğü mahkemeye yapılır. Bu düzenleme, yetki ve görev konusunda belirsizliklerin önüne geçmek için getirilmiştir. Böylece, ilgisiz mahkemelerden tedbir talebinin önü kapatılmış olur.

Pratik bir örnek vermek gerekirse, bir şirketin alacağına ilişkin dava açmadan önce, alacaklının mal kaçırmasını önlemek amacıyla ihtiyati tedbir isteyen taraf, asıl davanın açılacağı mahkemeye başvurmalıdır. Dava açıldıktan sonra ise bu talep, davanın görüldüğü mahkemeye yapılır. Yargıtay 20. Hukuk Dairesi’nin 2017/6012 Esas, 2017/3860 Karar sayılı kararında, sosyal güvenlik kurumuna karşı açılan bir ihtiyati tedbir talebinde, sözleşmeden kaynaklanan uyuşmazlık nedeniyle iş mahkemesinin görevli olduğu tespit edilmiştir. Burada, tedbirin hangi mahkemeden talep edileceği, uyuşmazlığın türüne ve dayanağına göre belirlenmiştir.

Bu sistem sayesinde, ihtiyati tedbir taleplerinin doğru ve hızlı şekilde sonuçlanması, ayrıca kötüye kullanımının önlenmesi hedeflenmiştir.

Karşı taraf dinlenmeden tedbir kararı verilmesi

İhtiyati tedbir talebinde, bazı hallerde hakların derhal korunması gereklidir. Bu gibi durumlarda hâkim, karşı tarafı dinlemeden de tedbir kararı verebilir. Ancak bu istisnai bir durumdur ve hakim bu yetkiyi kullanırken titiz davranmalıdır. Çünkü hukukî dinlenilme hakkı temel bir yargısal haktır.

Günlük hayatta, bir iş ortağının ortak hesaptaki parayı hızla çekip kaçırma ihtimali ortaya çıktığında, diğer ortak mahkemeye başvurup, karşı taraf dinlenmeden tedbir talebinde bulunabilir. Burada amaç, tedbir kararının etkili ve hızlı uygulanmasını sağlamaktır. Yine de karşı taraf, sonradan itiraz hakkına sahiptir ve bu itiraz değerlendirildikten sonra tedbirin devamına ya da kaldırılmasına karar verilir.

Yargıtay kararlarında da vurgulandığı üzere, hâkim bu yetkiyi kullanırken menfaat dengesini gözetmeli ve olayın özelliklerini dikkate almalıdır. Aksi halde, karşı tarafın haklarının gereksiz yere kısıtlanması veya haksız baskı altına alınması söz konusu olabilir. Bu nedenle, karşı taraf dinlenmeden verilen tedbir kararları dikkatle değerlendirilmelidir.

Yaklaşık ispat ve ihtiyati tedbir talebinin gerekçelendirilmesi

İhtiyati tedbir talebinde bulunan taraf, dilekçesinde tedbirin sebebini ve türünü açıkça belirtmek zorundadır. Ayrıca, davanın esası yönünden haklılığını yaklaşık olarak ispat etmelidir. Yaklaşık ispat, tam ispat kadar kesin bir kanaat gerektirmez; kuvvetle muhtemel olması yeterlidir. Ancak, basit bir iddia ile yetinilmez ve iddianın inandırıcı delillerle desteklenmesi gerekir.

Örneğin, bir tedarikçi, müşterisinin ödemelerini geciktirdiğini ve alacağını tahsil edememe riski bulunduğunu belirterek, müşterinin mal varlığına ihtiyati tedbir konulmasını isteyebilir. Bu durumda, tedarikçi, sözleşmenin varlığını ve alacağının doğduğunu gösteren belgeleri sunmalı ve mahkemeyi ikna edecek seviyede ispat yapmalıdır. Yargıtay 15. Hukuk Dairesi’nin 2016/3936 Esas, 2017/795 Karar sayılı kararında da, ihtiyati tedbir talebinin esas hakkında görevli ve yetkili mahkemeden yapılması gerektiği ve Yargıtay’ın bu konuda karar veremeyeceği açıkça belirtilmiştir.

Yaklaşık ispat arandığı için, mahkeme delillerin tam olarak incelenmesini beklemeden, kuvvetli ihtimale dayanarak tedbir kararı verebilir. Ancak, haksız tedbir taleplerine karşı teminat alınması da uygulamada önem taşır. Bu şekilde, ihtiyati tedbirin kötüye kullanılmasının önüne geçilmeye çalışılır.

Sonuç: HMK 390. madde, ihtiyati tedbir taleplerinin usul ve esaslarını açıkça belirler. Görevli ve yetkili mahkemeden talepte bulunulması, karşı taraf dinlenmeden karar verilmesinin istisnai olması ve yaklaşık ispat aranması, maddenin temel ilkelerindendir. Yargıtay kararları da uygulamanın sınırlarını netleştirmektedir. Pratikte, hak kayıplarının önlenmesi ve adil yargılamanın sağlanması için bu kurallar titizlikle uygulanmalıdır.